# Dienstbode: wat deed je voormoeder?

> Was je voormoeder dienstbode of dienstmeid? Lees wat het werk inhield, hoe het in akten staat en hoe je haar vindt in de dienstbodenregisters.

Bron: https://www.familiecadeau.nl/familieverhalen/beroepen/dienstbode/ · familiecadeau.nl · bijgewerkt 2026-11-14

Oude beroepen

Kost, inwoning en een klein loon.

**Kort antwoord**

Een dienstbode deed huishoudelijk werk bij een ander gezin, meestal als jonge, ongehuwde vrouw. In akten staat dienstbode, dienstmeid, meid of keukenmeid; voor mannen knecht of huisknecht. Veel dienstboden woonden in bij hun werkgever. Sommige gemeenten hielden aparte dienstbodenregisters bij, zodat je ze ook daar kunt vinden.

In de eerste helft van de twintigste eeuw werkte een groot deel van de Nederlandse vrouwen als dienstbode.

Gecontroleerd door de redactie van familiecadeau.nl · Bijgewerkt: 30 oktober 2026 ·

## Wat deed een dienstbode?

Een dienstbode poetste, kookte, deed de was en zorgde soms voor de kinderen. De **inwonende** dienstbode kreeg kost, inwoning en een klein loon. Het **dagmeisje** kwam alleen overdag.

Het werk begon vaak jong. Veel meisjes van het platteland gingen in de stad ‘dienen’ tot ze trouwden.

Er golden ongeschreven regels. Een dienstbode had bijvoorbeeld recht op fooien van gasten van haar werkgever. Dat kon voor die tijd veel zijn, zoals een gulden van een gast bij een diner.

## Hoe staat het in de akten?

| In de akte | Betekenis |
| --- | --- |
| dienstbode | huishoudelijk personeel, man of vrouw |
| dienstmeid, meid | vrouwelijke dienstbode |
| keukenmeid | werkte vooral in de keuken |
| dienstmaagd | ouder woord, ook voor de huishoudster van een pastoor |
| knecht, huisknecht | mannelijk personeel |

Het woord *meid* was toen niet negatief bedoeld. Het was gewoon de naam van het beroep.

## Waar en wanneer?

Dienstboden werkten vooral in steden, bij burgers, winkeliers en boeren met een groot huishouden. In de eerste helft van de twintigste eeuw was een groot deel van de werkende vrouwen dienstbode. Tussen 1920 en 1940 werden er veel Duitse dienstmeisjes aangenomen.

Na 1950 verdween het beroep bijna helemaal. Huishoudens kregen machines en lonen stegen.

## Dienstbodenregisters

Dienstboden woonden in bij hun werkgever en wisselden vaak van dienst. Daarom hielden sommige gemeenten aparte registers bij voor dienstboden en ander inwonend personeel. In Schiedam bijvoorbeeld bestaan zulke registers voor 1850–1918. Ook het [Drents Archief](https://www.familiecadeau.nl/kennisbank/archieven/drenthe/) noemt dienstbodenregisters uit het midden van de negentiende eeuw.

Vind je je voormoeder niet in het gewone [bevolkingsregister](https://www.familiecadeau.nl/kennisbank/bevolkingsregister/)? Vraag dan bij het archief naar een dienstbodenregister.

## Zo vind je meer over je dienstbode

1. **Begin bij de akten na 1811.** In geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten staat het beroep van ouders, bruidegom, getuigen en aangevers. Lees hoe in [de burgerlijke stand](https://www.familiecadeau.nl/kennisbank/burgerlijke-stand/).
2. **Kijk in het bevolkingsregister.** Vanaf 1850 hielden gemeenten bij wie waar woonde, met beroep. Meer in [het bevolkingsregister](https://www.familiecadeau.nl/kennisbank/bevolkingsregister/).
3. **Kijk bij het adres van de werkgever.** Een inwonende dienstbode staat vaak ingeschreven bij het gezin waar ze werkte.
4. **Lees de huwelijksakte goed.** Daar staat haar beroep en woonplaats vlak voor het huwelijk. Zie [oude akten lezen](https://www.familiecadeau.nl/kennisbank/oude-akten-lezen/).

## Meer oude beroepen

[Herbergier](https://www.familiecadeau.nl/familieverhalen/beroepen/herbergier/)[Kleermaker](https://www.familiecadeau.nl/familieverhalen/beroepen/kleermaker/)[Lakenwever](https://www.familiecadeau.nl/familieverhalen/beroepen/lakenwever/)[Landarbeider](https://www.familiecadeau.nl/familieverhalen/beroepen/landarbeider/)

## Lees ook

[Oude beroepen van onze voorouders](https://www.familiecadeau.nl/familieverhalen/beroepen/)[Bevolkingsregister](https://www.familiecadeau.nl/kennisbank/bevolkingsregister/)[Vroedvrouw](https://www.familiecadeau.nl/familieverhalen/beroepen/vroedvrouw/)[Het familieboek](https://www.familiecadeau.nl/familieboek/)

## Veelgestelde vragen

### Wat is het verschil tussen een dienstbode en een dienstmeid?

Dienstbode kon een man of vrouw zijn. Dienstmeid was altijd een vrouw.

### Wat is een dienstbodenregister?

Een apart register dat sommige gemeenten bijhielden voor dienstboden en ander inwonend personeel, naast het gewone bevolkingsregister.

### Waarom vind ik mijn voormoeder op een ander adres dan haar ouders?

Omdat ze als inwonende dienstbode bij haar werkgever woonde en daar werd ingeschreven.

### Was dienstbode een slecht beroep?

Het was zwaar werk met weinig vrije tijd en een klein loon. Voor veel meisjes was het ook een manier om geld te verdienen en de stad te leren kennen.

## Bronnen

1. [Dienstbode](https://nl.wikipedia.org/wiki/Dienstbode), Wikipedia
2. [Infoblad bevolkingsregisters](https://archief.schiedam.nl/sites/default/files/inline-files/infoblad_BevReg_2020.04.pdf), Gemeentearchief Schiedam
3. [Bevolkingsadministratie: uitleg bron](https://www.stadsarchiefdelft.nl/wp-content/uploads/2019/06/bevolkingsadministratie-uitleg-bron.pdf), Stadsarchief Delft
4. [Genealogische Gids 7: Beroepen en ambachten](https://www.drentsarchief.nl/images/pdf/GenGids/Genealogische-Gids-7-Beroepen-Ambachten.pdf), Drents Archief

## Liever laten uitzoeken?

Wij zoeken de beroepen van je voorouders op in echte akten en maken er een gedrukt familieboek van, vanaf €34,50.