Oude akten lezen: zo ontcijfer je wat er staat
Oude akten lees je het makkelijkst als je de vaste woorden kent: j.m. is jongeman, j.d. jongedochter, wed. weduwe of weduwnaar, en 7ber is september. Vanaf 1811 zijn er akten van de burgerlijke stand; daarvoor zoek je in de doop-, trouw- en begraafboeken van de kerk.
Met een woordenlijst, een voorbeeld en tips voor oud handschrift.
Welke akten kom je tegen?
Sinds de invoering van de burgerlijke stand maakt de gemeente een akte op van elke geboorte, elk huwelijk en elk overlijden. In het grootste deel van Nederland gebeurde dat vanaf 1811; in delen van Brabant, Zeeland en Limburg al vanaf 1796.
Daarvóór werden doop, huwelijk en begrafenis bijgehouden door de kerk, in de doop-, trouw- en begraafboeken (DTB). Die geven minder gegevens: vaak alleen een doopdatum en de namen van de ouders, niet de geboortedatum.
Wanneer zijn akten openbaar?
| Akte | Openbaar na |
|---|---|
| Geboorteakte | 100 jaar |
| Huwelijksakte | 75 jaar |
| Overlijdensakte | 50 jaar |
Recentere akten van je eigen familie kun je soms opvragen bij de gemeente.
Woordenlijst: veelvoorkomende woorden in oude akten
| Woord | Betekenis |
|---|---|
| j.m. / jongeman | Ongetrouwde man |
| j.d. / jongedochter | Ongetrouwde vrouw |
| wed. / weduwnaar, weduwe | Iemand van wie de partner is overleden |
| ondertrouw | De aantekening van een voorgenomen huwelijk; daarna volgden de geboden en het huwelijk zelf |
| geboden / proclamaties | Het afkondigen van een voorgenomen huwelijk, zodat bezwaren gemeld konden worden |
| compareerde / verscheen | Kwam voor de ambtenaar of notaris |
| aangifte | Melding van een geboorte of overlijden bij de gemeente, meestal door de vader of een buurman |
| oud ... jaren | De leeftijd, vaak afgerond of geschat |
| zonder beroep | Geen eigen beroep opgegeven; vaak bij getrouwde vrouwen |
| getuigen | Twee tot vier mensen die de akte mee ondertekenden; vaak familie |
| wettige zoon / dochter | Kind van getrouwde ouders |
| natuurlijk kind | Kind van ongetrouwde ouders; soms later erkend |
| gedoopt / baptizatus | Gedoopt; in katholieke doopboeken vaak in het Latijn |
| patrini / peter en meter | Doopgetuigen |
| copulati | Latijn: getrouwd (in katholieke trouwboeken) |
| DTB | Doop-, trouw- en begraafboeken van de kerk, de belangrijkste bron vóór 1811 |
Een voorbeeld ontcijferd
den 20 7ber Leonardus Verek J.M. van Schipluij met Anna Ofhuis J.D. van Wateringen
In deze regel uit het trouwboek van Schipluiden staat “7ber”: dat is september (de zevende maand van de oude Romeinse kalender). “J.M.” en “J.D.” betekenen jongeman en jongedochter: ze waren allebei niet eerder getrouwd. De namen zijn anders gespeld dan nu (Verek, Ofhuis): spelling lag toen niet vast.
Tips om oud handschrift te lezen
- Lees eerst wat je kent
Zoek namen en plaatsen die je al weet. Daarmee leer je hoe de schrijver letters vormde.
- Vergelijk letters
Leg een onbekende letter naast hetzelfde woord elders in de akte.
- Ken de vaste zinnen
Akten volgen een vast patroon. Wie het patroon kent, kan de rest raden.
- Vraag hulp
Op fora en bij genealogische verenigingen helpen mensen graag met lastige woorden.
Veelgestelde vragen
Wat betekent j.m. in een akte?
Jongeman: een ongetrouwde man. J.d. betekent jongedochter: een ongetrouwde vrouw.
Wat is het verschil tussen ondertrouw en trouwen?
Ondertrouw is de aantekening van het voorgenomen huwelijk. Daarna werden de geboden afgekondigd en volgde het huwelijk zelf, meestal een paar weken later.
Waarom staat 7ber voor september?
In de oude Romeinse kalender was september de zevende maand (septem = zeven). Zo is 8ber oktober, 9ber november en Xber december.
Sinds wanneer bestaat de burgerlijke stand?
In het grootste deel van Nederland sinds 1811, in delen van Brabant, Zeeland en Limburg sinds 1796.
Bronnen
- NIDI, Demos 2011: invoering burgerlijke stand 1811 (Brabant en Zeeland deels vanaf 1796)
- ECAL, informatiebladen Doop-, trouw- en begraafboeken en Burgerlijke stand (Limburg vanaf 1796)
- Stadsarchief Delft, uitleg burgerlijke stand (openbaarheidstermijnen)
- Drie eeuwen Verreck: trouwboek Schipluiden, 20 september 1739
Liever laten uitzoeken?
Wij maken van een paar namen een gedrukt familieboek, met verhalen en akten. Vanaf €34,50, betalen pas na je akkoord.
Maak een familieboek Betalen pas na je akkoord · drukken pas na jouw akkoord
Bewaar deze pagina voor later
Zet deze kaart op Pinterest of stuur hem door in de familie-app.
