Naamsaanneming in 1811: zo kregen we vaste achternamen
18 augustus 1811
Bij het decreet van 18 augustus 1811 bepaalde keizer Napoleon dat iedereen in het grootste deel van Nederland een vaste achternaam moest hebben. Wie die nog niet had, moest binnen een jaar een naam aannemen en laten inschrijven bij de gemeente. Ook wie al een vaste naam had, moest die opgeven. Die inschrijvingen heten registers van naamsaanneming.
Wat er in 1811 gebeurde, wie zich moest inschrijven en wat je in de registers vindt.
Waarom moest iedereen een achternaam?
Nederland hoorde in 1811 bij het Franse keizerrijk. In dat jaar werd in het grootste deel van het land de burgerlijke stand ingevoerd: de gemeente schreef elke geboorte, elk huwelijk en elk overlijden op. Om iedereen goed te kunnen registreren, moest iedereen een vaste familienaam hebben.
Veel mensen hadden die al. Maar vooral in het noorden gebruikten mensen nog een patroniem: Jan Pieters was de zoon van Pieter, en zijn zoon heette weer Klaas Jans. Zo veranderde de ‘achternaam’ elke generatie.
Wat stond er in het decreet?
Het decreet werd op 18 augustus 1811 getekend in het paleis van Saint-Cloud. De belangrijkste regels:
- Wie geen vaste familienaam of voornaam had, moest die binnen een jaar aannemen.
- Dat ging via de ambtenaar van de burgerlijke stand in de eigen woonplaats.
- Namen van steden mochten niet als familienaam worden gekozen.
- Wie al een vaste naam had, mocht die houden, maar moest hem ook opgeven.
- De familienaam van de vader gold voor al zijn kinderen; was de vader overleden, dan die van de grootvader van vaderskant.
- Wie zich er niet aan hield, kon worden gestraft.
Wie schreef zich in?
De meeste mensen in Nederland hadden in 1811 al een achternaam. Je vindt de registers vooral in de noordelijke provincies Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel, waar veel mensen nog een patroniem gebruikten. Ook veel joodse families namen toen een vaste naam aan.
Niet iedereen deed het op tijd. Daarom zijn er ook inschrijvingen uit 1813 en uit 1825–1826, toen de regering iedereen die nog geen naam had opgegeven opnieuw opriep.
Wat staat er in een register van naamsaanneming?
Meestal:
- de naam van het hoofd van het gezin en de gekozen achternaam
- de woonplaats
- de kinderen, soms ook kleinkinderen, met hun leeftijd
Soms registreerde een weduwe voor haar kinderen een andere naam dan haar eigen naam. In Friesland zijn de registers vaak de oudste vermelding van een familienaam.
Waar vind je de registers?
- Friesland: geïndexeerd met scans op AlleFriezen.
- Overijssel: op Collectie Overijssel.
- Andere provincies: bij het regionale archief; zoek in de inventaris op ‘naamsaanneming’.
- FamilySearch: zoek in de catalogus op de plaatsnaam.
Niet alle registers zijn bewaard gebleven, onder meer voor delen van Friesland, Drenthe en Zeeland.
Geen register? Dan had de familie al een naam
In het familieboek Drie eeuwen Verreck staat de naam al in 1739 in het trouwboek van Schipluiden: ‘Leonardus Verek’. Zo’n familie had in 1811 al een vaste naam en staat dan meestal niet in een register van naamsaanneming. De spelling wisselde in de bronnen wel: Verek, Verrek, Verreck, en zelfs ‘van Eck’. Ook na 1811 was er in de eerste registers nog verwarring over namen. Lees meer over de herkomst van je achternaam.
Meer in de kennisbank
Lees ook
Veelgestelde vragen
Wanneer moest iedereen een achternaam hebben?
Volgens het decreet van 18 augustus 1811 moest iedereen binnen een jaar een vaste familienaam aannemen of opgeven.
Moest iedereen zich inschrijven?
Iedereen moest een vaste naam hebben, maar de meeste mensen hadden die al. De registers gaan vooral over mensen in het noorden die nog een patroniem gebruikten, en over joodse families.
Waren er na 1811 nog meer inschrijvingen?
Ja. Er zijn ook registers uit 1813, en uit 1825–1826, toen de regering iedereen die nog geen naam had opgegeven opnieuw opriep.
Waarom kan ik mijn familie niet vinden in het register?
Meestal omdat de familie in 1811 al een vaste achternaam had. Volgens het decreet moesten ook zij hun naam opgeven, maar in de praktijk staan zulke families vaak niet in de registers. Soms is het register van die plaats verloren gegaan.
Waar vind ik de naamsaanneming van mijn familie?
Bij het regionale archief van de woonplaats, op AlleFriezen of Collectie Overijssel, of via de catalogus van FamilySearch.
Bronnen
- Decreet van 18 augustus 1811 (tekst), vanosnabrugge.org
- Name taking records, Dutch Genealogy
- Burgerlijke stand: uitleg bron, Stadsarchief Delft
- Drie eeuwen Verreck: trouwboek Schipluiden, 20 september 1739; spellingvarianten
Liever laten uitzoeken?
Wij maken van een paar namen een gedrukt familieboek, met verhalen en akten. Vanaf €34,50, betalen pas na je akkoord.
Maak een familieboek Betalen pas na je akkoord · drukken pas na jouw akkoord