Hollandgangers: Duitse voorouders in Nederland

Wie waren de Hollandgangers?

In Duitsland heette dit Hollandgängerei: de jaarlijkse trek van arbeiders naar Holland. Het ging vooral om arme boerenarbeiders uit het gebied tussen Weser en Eems: Westfalen, het Münsterland, de streek rond Osnabrück en Lingen, en Oost-Friesland. Ze gingen in het voorjaar te voet op weg, werkten de zomer in Nederland en keerden in de herfst terug.

Het ging om grote aantallen: tienduizenden per jaar. Uit sommige dorpen ging elk jaar ongeveer een op de tien inwoners. Een beschrijving uit 1802 schat dat alleen al uit het district Lengerich bijna 500 mensen per jaar naar Holland trokken.

Wat voor werk deden ze?

• Maaien en hooien: de bekende ‘hannekemaaiers’ op de weilanden langs de kust.
• Turf steken in de veengebieden.
• Oogsten en ander werk op het land.
• Graven aan kanalen en dijken.
• Werk in blekerijen en steenbakkerijen.

Het werk was zwaar en vuil. Ze bleven zes weken tot ongeveer negen maanden, afhankelijk van het werk. Ook ambachtslieden en boerenzoons gingen mee.

Sommigen bleven

Een deel van de Hollandgangers keerde niet terug. Ze vonden in Nederland een partner en bleven. In de veenkoloniën in Groningen en Drenthe ontstonden zelfs hele Duitse nederzettingen. Daardoor hebben veel Nederlanders ergens in hun stamboom een Duitse voorouder.

Een voorbeeld: Anna Hofhuijs

In het familieboek Drie eeuwen Verreck trouwt op 20 september 1739 in Schipluiden Leonardus Verek met Anna Ofhuis, ‘J.D. van Wateringen’: jongedochter uit Wateringen. Haar naam staat ook als Hofhuys en Hofhuijs.

Volgens een eerdere stamboom kwam Anna Hofhuijs uit Schapen bij Lingen, in het Emsland. Dan hoort de familie bij de katholieke Hollandgangers. Dat is waarschijnlijk (◐), maar niet bewezen met een akte. Zo staat het ook in het boek.

Hoe vind je een Duitse voorouder?

1. Lees de Nederlandse akten goed. Bij een huwelijk of ondertrouw staat vaak de geboorteplaats, soms als ‘geboren in het Munsterland’ of met een Duitse plaatsnaam in Nederlandse spelling.
2. Let op getuigen en peters. Landgenoten stonden elkaar vaak bij als getuige of peter.
3. Zoek de plaats op. Plaatsnamen zijn vaak verbasterd. Een kaart van de streek helpt.
4. Zoek in de Duitse kerkboeken. Die worden Kirchenbücher genoemd. Een deel is online te zien via portalen zoals Matricula; andere liggen bij het archief van het bisdom of de kerk.
5. Wees voorzichtig met zekerheid. Een gelijke naam in een Duits dorp is nog geen bewijs. Zoek naar ouders, leeftijd of peters die kloppen.

In een familieboek

Een Duitse voorouder maakt een familieverhaal rijker: de tocht te voet, het seizoenswerk, het besluit om te blijven. In een familieboek vertellen we zo’n verhaal, en zeggen we eerlijk wat zeker is en wat niet. Lees ook over landarbeiders en veenarbeiders.

Meer in de kennisbank

Lees ook

Veelgestelde vragen