Landarbeider: wat deed je voorouder?
Om drie uur de deur uit, voor een dagloon.
Een landarbeider werkte op het land van een ander: ploegen, maaien, oogsten, sloten schoonmaken. In akten staat meestal kortweg arbeider, dagloner of boerenknecht. Het was zwaar werk voor weinig geld. In de negentiende eeuw verdienden veel loonarbeiders tussen 50 en 80 cent per dag. Het is een van de meest voorkomende beroepen in oude akten.
Wie in een akte alleen "arbeider" leest, denkt dat er weinig te vertellen is. Dat valt mee.
Wat deed een landarbeider?
Een landarbeider had geen eigen boerderij. Hij werkte voor een boer of tuinder. Hij ploegde, zaaide, maaide en oogstte, en deed in de winter het onderhoud van sloten en dijken. Veel werk was seizoenswerk.
Wie in vaste dienst was en bij de boer woonde, heette boerenknecht of boerenmeid. Wie per dag werd betaald, heette dagloner.
Hoe staat het in de akten?
| In de akte | Betekenis |
|---|---|
| arbeider | werkte in loondienst, vaak op het land |
| dagloner, daglooner | werd per dag betaald |
| boerenknecht, boerenmeid | in vaste dienst bij een boer |
| landbouwer, bouwman | boer met eigen of gepacht land |
| werkman | algemeen woord voor loonarbeider |
Let op: landbouwer is iets anders dan landarbeider. Een landbouwer was meestal boer.
Hoe leefden landarbeiders?
Het leven was zwaar. Historicus I.J. Brugmans beschreef dat loonarbeiders in de meeste provincies in de periode 1813–1870 meestal tussen 50 en 80 cent per dag verdienden. Een Utrechtse landarbeider ging ’s ochtends om drie uur van huis. Kinderen moesten vaak al jong meewerken.
Rond 1880 kwam er een grote landbouwcrisis. Veel arbeiders zochten toen ander werk, bijvoorbeeld in fabrieken. Er was ook trek de andere kant op: Hollandgangers kwamen uit Duitsland om hier seizoenswerk te doen.
Een voorbeeld uit een familieboek
In het familieboek Drie eeuwen Verreck staan tuinders en arbeiders in het Westland. Volgens een eerdere stamboom kwam Anna Hofhuijs uit Schapen bij Lingen in het Emsland, uit de kring van katholieke Hollandgangers ◐. Zo kan een gewoon beroep als ‘arbeider’ toch een heel verhaal openen.
Zo vind je meer over je landarbeider
- Begin bij de akten na 1811. In geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten staat het beroep van ouders, bruidegom, getuigen en aangevers. Lees hoe in de burgerlijke stand.
- Kijk in het bevolkingsregister. Vanaf 1850 hielden gemeenten bij wie waar woonde, met beroep. Meer in het bevolkingsregister.
- Volg de verhuizingen. Arbeiders verhuisden vaak voor werk. In het bevolkingsregister staat waar ze vandaan kwamen en waarheen ze gingen.
- Kijk in de militieregisters. Daar staan lengte, beroep en soms een beschrijving van jonge mannen. Zie militieregisters.
Meer oude beroepen
Lees ook
Veelgestelde vragen
Wat betekent "arbeider" in een oude akte?
Iemand die in loondienst werkte, op het platteland meestal op het land van een ander.
Wat is het verschil tussen een landbouwer en een landarbeider?
Een landbouwer was boer, met eigen of gepacht land. Een landarbeider werkte voor die boer.
Wat is een dagloner?
Iemand die per dag werd betaald, zonder vaste baan.
Kan ik meer vinden dan alleen het woord arbeider?
Ja. Het bevolkingsregister, de militieregisters en de verhuizingen vertellen vaak meer over het leven van een arbeider.
Bronnen
- I.J. Brugmans, De arbeidende klasse in Nederland in de 19e eeuw (1813–1870), DBNL
- Westland (streek), Wikipedia
- Genealogische Gids 7: Beroepen en ambachten, Drents Archief
- Bevolkingsadministratie: uitleg bron, Stadsarchief Delft
Liever laten uitzoeken?
Wij zoeken de beroepen van je voorouders op in echte akten en maken er een gedrukt familieboek van, vanaf €34,50.
Maak een familieboek Betalen pas na je akkoord · drukken pas na jouw akkoord