Wat zijn militieregisters?
Ingeschreven, geloot, gekeurd
Militieregisters zijn lijsten van jonge mannen die zich moesten inschrijven voor de Nationale Militie, de dienstplicht van 1815 tot 1922. Je vindt er naam, geboortedatum en -plaats, beroep en ouders, en tot 1861 ook een beschrijving van het uiterlijk. Door loting werd bepaald wie echt in dienst moest.
Hoe de militie werkte, wat de registers vertellen, en hoe je je voorouder erin vindt.
Wat was de Nationale Militie?
Na de Franse tijd kreeg Nederland een eigen dienstplicht: de Nationale Militie. De eerste Militiewet verscheen op 27 februari 1815. Later volgden nieuwe wetten in 1817 en 1861.
Elke jonge man moest zich laten inschrijven. Daarvan maakte de gemeente registers: de militieregisters. Daardoor staan ook mannen die nooit in dienst gingen erin.
Inschrijven, loten, keuren
- Inschrijven. In de 19e eeuw moest een jongen zich meestal in januari laten inschrijven van het jaar waarin hij 19 werd, in de gemeente van zijn ouders. De precieze leeftijden veranderden in de loop van de tijd.
- Loten. Per kanton werd geloot. Wie een laag nummer trok, moest in dienst. Dit lotingssysteem bleef bestaan tot 1938; op 21 februari 1938 werd het afgeschaft.
- Keuren. Daarna werd gekeken of iemand geschikt was, en of er redenen waren voor vrijstelling. Vanaf 1912 zijn er keuringsregisters met onder meer de lengte en hoe goed iemand zag en hoorde.
- Plaatsvervanging. Wie het kon betalen, kon tot 1898 een ander (een remplaçant) voor zich laten dienen. Dat werd vastgelegd in een notariële akte. Ook ruilen van lotnummers kwam voor.
Wat staat er in een militieregister?
| Gegeven | Toelichting |
|---|---|
| Naam, geboortedatum en -plaats | Handig om iemand te vinden als je de geboorteakte nog niet hebt |
| Beroep | Het beroep van de jongen zelf, soms ook van de ouders |
| Ouders | Namen van vader en moeder |
| Signalement | Tot 1861 een beschrijving van het uiterlijk; vaak de enige “foto” van een voorouder |
| Lotnummer en uitkomst | Of hij moest dienen, werd vrijgesteld of een plaatsvervanger stuurde |
Daarvoor en daarna
Al in de Franse tijd was er dienstplicht. In 1810 ging het Hollandse leger op in het Franse leger, en voor de Franse conscriptie werden in 1811 lijsten van mannelijke inwoners aangelegd. Die lijsten kunnen ook nuttig zijn, omdat ze mannen noemen uit de tijd vlak voor de eerste akten van de burgerlijke stand.
Op 1 maart 1922 werd de Dienstplichtwet van kracht en hield de Nationale Militie op te bestaan. Registers van na 1914 zijn vaak in de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter meegenomen en nooit teruggekomen.
Hoe vind je je voorouder?
- Zoek online. Veel militieregisters zijn op naam doorzoekbaar via Open Archieven en de websites van regionale archieven.
- Reken het jaar uit. Ken je het geboortejaar, dan weet je ongeveer in welk lichtingsjaar je moet zoeken: rond zijn negentiende.
- Kijk in de gemeente van de ouders. Daar werd hij ingeschreven, ook als hij elders werkte.
- Kijk bij het huwelijk. In de 19e eeuw zat bij een huwelijksakte vaak een bewijs dat de bruidegom aan de militieplicht had voldaan.
Lees ook zelf een stamboom maken.
Meer in de kennisbank
Lees ook
Veelgestelde vragen
Staat elke man in een militieregister?
In principe moest elke jonge man zich laten inschrijven, ook als hij later niet hoefde te dienen. Maar niet alle registers zijn bewaard.
Wat is een signalement?
Een beschrijving van iemands uiterlijk. In militieregisters van vóór 1861 staat die er vaak bij.
Waarom staat mijn voorouder als loteling vermeld?
Loteling betekent dat hij aan de loting meedeed. Of hij echt in dienst ging, hing af van zijn nummer en de keuring.
Wat is een remplaçant?
Een plaatsvervanger: iemand die tegen betaling in de plaats van een ander in dienst ging. Dat kon tot 1898.
Tot wanneer bestonden de militieregisters?
De Nationale Militie werd op 1 maart 1922 opgeheven, toen de Dienstplichtwet van kracht werd.
Bronnen
- Informatieblad Militieregisters, Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers
- Genealogische Gids 9: Militaire voorvaders, Drents Archief
- Militieregisters (index), Open Archieven
- Burgerlijke stand: uitleg bron, Stadsarchief Delft
Liever laten uitzoeken?
Wij zoeken je voorouders op in de archieven en maken er een gedrukt familieboek van, met verhalen en echte akten. Vanaf €34,50, betalen pas na je akkoord.
Maak een familieboek Betalen pas na je akkoord · drukken pas na jouw akkoord