Molenaar: wat deed je voorouder?
Wie het eerst komt, die het eerst maalt.
Een molenaar werkte met een molen. De korenmolenaar maalde graan tot meel voor bakkers en boeren. De poldermolenaar hield de polder droog en werkte voor het waterschap. In akten staat molenaar, mulder, korenmolenaar of molenaarsknecht. Rond 1900 stonden er in Nederland ongeveer 10.000 molens. Vaak kun je de molen van je voorouder nog terugvinden.
Een molenaar moest verstand hebben van zijn molen, maar ook van het weer.
Wat deed een molenaar?
De korenmolenaar maalde graan voor de bakkers en voor het vee van de boeren. Hij moest de molenstenen regelmatig scherpen (billen) en het weer goed in de gaten houden. Bij te harde wind kon een molen op hol slaan en zelfs in brand vliegen.
Vroeger werd de molenaar vaak in natura betaald. Hij schepte uit elke gemalen zak wat meel voor zichzelf: het scheprecht. Veel molenaars hadden er een tweede beroep bij, zoals bakker of kastelein.
De poldermolenaar werkte in dienst van het waterschap. Hij hield het water in de polder op peil. Van zijn loon kon hij vaak niet rondkomen. In de zomer werkte hij daarom soms als boerenknecht.
Hoe staat het in de akten?
| In de akte | Betekenis |
|---|---|
| molenaar, mulder | werkte op een molen |
| korenmolenaar | maalde graan |
| poldermolenaar | bemaalde een polder |
| olieslager | perste olie op een oliemolen |
| molenaarsknecht | hulp van de molenaar |
Vaak was de molenaar pachter. De molen was dan van de adel, een gasthuis of het stadsbestuur.
Waar en wanneer?
Rond 1900 stonden er in Nederland ongeveer 10.000 molens. Bijna elk dorp had er een of meer. Daarna namen stoommachines en later motoren het werk over. Nu zijn er nog zo’n 1.200 molens.
Tot 1856 zat er belasting op het malen van graan, het gemaal. In 2017 kwam het ambacht van de molenaar op de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed.
Gilde en regels
In de steden waren veel ambachtslieden lid van een gilde. Een gilde regelde wie het vak mocht uitoefenen, hoe lang je leerling en knecht was en wanneer je meester werd. Op het platteland waren gilden veel minder gewoon.
De gilden verdwenen in stappen. Ze werden in 1795 officieel afgeschaft, kwamen terug en werden opnieuw opgeheven. In oktober 1818 kwam er definitief een einde aan het gildewezen in Nederland.
Het huidige Gilde van Molenaars is een moderne vereniging van (vrijwillige) molenaars, geen voortzetting van de oude gilden.
Zo vind je meer over je molenaar
- Begin bij de akten na 1811. In geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten staat het beroep van ouders, bruidegom, getuigen en aangevers. Lees hoe in de burgerlijke stand.
- Kijk in het bevolkingsregister. Vanaf 1850 hielden gemeenten bij wie waar woonde, met beroep. Meer in het bevolkingsregister.
- Zoek de molen op. De molendatabase van De Hollandsche Molen beschrijft bestaande en soms verdwenen molens, vaak met namen van molenaars.
- Kijk bij de notaris. Wie naar de notaris ging, moest zijn beroep opgeven. Zie notariële archieven.
Meer oude beroepen
Lees ook
Veelgestelde vragen
Wat is een mulder?
Een ander woord voor molenaar, dat in verschillende streektalen wordt gebruikt. Het is ook een bekende achternaam.
Wat is het scheprecht?
Het recht van de molenaar om uit elke gemalen zak een deel van het meel te houden, als betaling.
Was een molenaar meestal eigenaar van de molen?
Vaak niet. Veel molenaars pachtten de molen. Maar er waren ook molenaars die zelf een of meer molens bezaten.
Kan ik de molen van mijn voorouder nog bezoeken?
Soms wel. Veel molens zijn verdwenen, maar ongeveer 1.200 staan er nog. Zoek in de molendatabase.
Bronnen
- Molenaar, Wikipedia
- Molendatabase, Vereniging De Hollandsche Molen
- I.J. Brugmans, De arbeidende klasse in Nederland in de 19e eeuw, DBNL
- Het Menselyk Bedryf (1694), Wikipedia (Engels)
- 1795: big changes come in small hats, Textile Research Centre Leiden
Liever laten uitzoeken?
Wij zoeken de beroepen van je voorouders op in echte akten en maken er een gedrukt familieboek van, vanaf €34,50.
Maak een familieboek Betalen pas na je akkoord · drukken pas na jouw akkoord