Oude maten en munten in akten
fl. 2 : 10 : 1
Vóór 1820 had bijna elke stad of streek eigen maten: een Rijnlandse roede was ongeveer 3,77 meter, een Amsterdamse ongeveer 3,68 meter. Geld telde je in guldens, stuivers en penningen: 1 gulden was 20 stuivers, 1 stuiver 16 penningen. In 1817 werd de gulden verdeeld in 100 cent.
Handig bij het lezen van boedelinventarissen, memories van successie en koopakten.
Waarom zoveel verschillende maten?
Tot in de negentiende eeuw had Nederland geen landelijke maten. Een voet, een el of een morgen land was in Amsterdam anders dan in Rijnland of Gelderland. Daarom staat er in een akte vaak bij welke maat bedoeld is: ‘Rijnlandse roeden’ of ‘Gelderse morgen’.
Op 21 augustus 1816 kwam er een wet die het metrieke stelsel invoerde, verplicht vanaf 1 januari 1820. De nieuwe maten kregen eerst oude namen: de meter heette een tijdlang de Nederlandse el, de kilo het pond. Een ons van 100 gram komt nog uit die tijd.
Geld: gulden, stuiver, penning en duit
Tot 1817 rekende men in guldens, stuivers en penningen. In 1817 werd de gulden decimaal: 100 cent. De stuiver bleef daarna nog lang de bijnaam van het muntje van vijf cent.
| Munt | Waarde |
|---|---|
| 1 gulden (fl., florijn) | 20 stuivers |
| 1 stuiver | 16 penningen, of 8 duiten |
| 1 duit | 2 penningen |
| vanaf 1817: 1 gulden | 100 cent |
Bedragen staan vaak als drie getallen: fl. 2 : 10 : 1 betekent 2 gulden, 10 stuivers en 1 penning. Reken een bedrag niet zomaar om naar euro’s: lonen en prijzen waren heel anders. Vergelijk liever met wat een arbeider of ambachtsman in die tijd verdiende.
Lengtematen
De waarden verschilden per plaats. Dit zijn veelgebruikte voorbeelden:
| Maat | Ongeveer | Toelichting |
|---|---|---|
| duim | 2,6 cm (Rijnland) | 12 duim in een voet |
| voet | 31,4 cm (Rijnland), 28,3 cm (Amsterdam) | 12 voet in een Rijnlandse roede |
| el | verschilt per stad | vooral voor stof; kleermakers en wevers rekenden in ellen |
| roede | 3,77 m (Rijnland), 3,68 m (Amsterdam) | in Gelderland gingen er 14 voet in een roede |
Land: morgen, hont en roede
Land werd gemeten in vierkante roeden, honden en morgens. Ook die verschilden per streek.
| Maat | Ongeveer |
|---|---|
| morgen (Rijnland) | 8.516 m², ruim 0,85 hectare; 600 vierkante roeden |
| morgen (Gelderland) | ca. 0,86 hectare |
| morgen (Gooi) | ca. 9.800 m² |
| hont | 100 vierkante roeden, een zesde morgen |
Staat er in een memorie van successie dat een tuinder ‘twee morgen land’ had, dan gaat het dus om ongeveer 1,7 hectare: ruim twee voetbalvelden.
Inhoud en gewicht
Voor graan, bier en boter gebruikte men inhoudsmaten en gewichten:
| Maat | Ongeveer |
|---|---|
| pint | ca. 1 liter |
| kan | ca. 1,4 tot 2 liter |
| schepel | ca. 30 liter |
| mud | 4 schepel, ca. 120 liter (vóór 1820) |
| pond | ca. 466 tot 494 gram, afhankelijk van de stad |
Ook hier geldt: kijk welke stad of streek in de akte staat. Een Amsterdams pond was zwaarder dan een Keuls pond.
Tips bij het lezen van maten en bedragen
- Zoek de plaats. Staat er geen maat bij, dan gold meestal de maat van de stad of streek waar de akte is opgemaakt.
- Neem de getallen over zoals ze er staan. Schrijf ‘fl. 2 : 10 : 1’ op en zet je omrekening ernaast. Zo kun je later altijd terug naar de bron.
- Let op de afkortingen. fl. of f. staat voor gulden (florijn), st. voor stuivers. Bij land zie je vaak roeden en morgen afgekort.
- Vergelijk binnen de familie. Een bedrag zegt meer als je het naast andere bedragen uit dezelfde tijd en plaats legt.
Waar kom je ze tegen?
- In memories van successie: de waarde van huizen en land.
- In notariële akten: koopakten, huurcontracten en boedelinventarissen.
- In beroepen: een kleermaker mat in ellen, een brouwer in tonnen, een tuinder in roeden. Lees meer over beroepen van voorouders.
In een familieboek zetten we zulke maten om naar iets wat je je kunt voorstellen, met de oorspronkelijke maat erbij.
Meer in de kennisbank
Lees ook
Veelgestelde vragen
Hoeveel stuivers gingen er in een gulden?
Twintig. Een stuiver was 16 penningen of 8 duiten.
Wanneer kwam de cent?
In 1817 werd de gulden verdeeld in 100 cent.
Hoe groot is een morgen land?
Dat verschilt per streek. Een Rijnlandse morgen was ruim 0,85 hectare, een morgen in het Gooi bijna een hectare.
Sinds wanneer gebruiken we meters?
Een wet uit 1816 voerde het metrieke stelsel in. Vanaf 1 januari 1820 was het verplicht.
Wat is een oude gulden nu waard?
Dat is lastig te zeggen. Prijzen en lonen waren heel anders dan nu. Vergelijk een bedrag liever met wat iemand toen verdiende of wat een huis kostte in dezelfde plaats en tijd.
Bronnen
- Dutch term: Gulden, Stuiver, Penning, Dutch Genealogy
- Stuiver, Wikipedia (archiefkopie): 1 stuiver = 16 penningen = 8 duiten
- On the decimal coinage of the Netherlands: in 1817 decimale munt, 100 cent = 1 gulden
- Cursus oud schrift, les 4b: oude maten, Regionaal Archief Rivierenland
- Dutch units of measurement, Wikisage
- Vingerhoeden verboden, Onze Taal 1995 (wet van 21 augustus 1816, metriek stelsel verplicht vanaf 1 januari 1820), DBNL
Liever laten uitzoeken?
Wij maken van een paar namen een gedrukt familieboek, met verhalen en akten. Vanaf €34,50, betalen pas na je akkoord.
Maak een familieboek Betalen pas na je akkoord · drukken pas na jouw akkoord