Lakenwever: wat deed je voorouder?
Wol, weefgetouw en de keur van de stad.
Een lakenwever weefde laken: een zware wollen stof voor nette kleding. Hij werkte in een keten van vakmensen, van wolkammers en spinners tot volders en verwers. Leiden was in de zeventiende eeuw het grootste centrum. In akten zie je woorden als lakenwerker, saaiwerker, wolkammer of kaardenzetter.
Wie een voorouder in Leiden heeft, heeft een goede kans op iemand uit de textiel.
Wat deed een lakenwever?
Laken was een zware wollen stof voor nette kleding. Saai was lichter en goedkoper. Voordat een stuk laken klaar was, ging het door veel handen. De wol werd gesorteerd, gewassen en gekaard of gekamd. Daarna werd hij gesponnen en geweven op brede weefgetouwen. Daarna werd de stof gevold (vervilt), geschoren en geverfd.
Bij kaarden trek je de wolvezels uit elkaar zodat ze gelijk komen te liggen, vóór het spinnen. Het gereedschap daarvoor heette ook een kaarde.
Hoe staat het in de akten?
| In de akte | Wat het zegt |
|---|---|
| lakenwever, lakenwerker | werkte in de lakenindustrie |
| saaiwerker, saaiwever | werkte met de lichtere stof saai |
| wolkammer, wolkaarder | maakte de wol klaar voor het spinnen |
| kaardenzetter | werkte met de kaarden, het gereedschap om wol te kaarden |
| spinner, spinster | spon garen |
| volder | vervilte de geweven stof |
In het familieboek Drie eeuwen Verreck staan lakenwerkers en een kaardenzetter in Leiden.
Waar en wanneer?
Leiden was in de zeventiende eeuw het belangrijkste lakencentrum van de wereld. Rond 1640 werkte minstens de helft van de ongeveer 60.000 Leidenaren in de textiel. Velen werkten thuis. Er kwamen ook wevers uit de Zuidelijke Nederlanden, Engeland, Duitsland en Frankrijk. In 1641 opende de Lakenhal, waar de stof werd gekeurd.
In de achttiende eeuw kwam goedkopere stof uit Frankrijk op de markt en ging het minder goed. Daarna werd Tilburg de wolstad van Nederland: in 1910 zat daar meer dan 75 procent van de Nederlandse wolindustrie. In Leiden sloot Krantz, de laatste lakenfabriek, in 1977.
Neringen, keuren en gilden
De lakenindustrie was streng geregeld. In Leiden kreeg goedgekeurde stof een loden zegel. Dat moest de naam van Leids laken beschermen.
In de steden waren veel ambachtslieden lid van een gilde. Een gilde regelde wie het vak mocht uitoefenen, hoe lang je leerling en knecht was en wanneer je meester werd. Op het platteland waren gilden veel minder gewoon.
De gilden verdwenen in stappen. Ze werden in 1795 officieel afgeschaft, kwamen terug en werden opnieuw opgeheven. In oktober 1818 kwam er definitief een einde aan het gildewezen in Nederland.
Zo vind je meer over je lakenwerker
- Begin bij de akten na 1811. In geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten staat het beroep van ouders, bruidegom, getuigen en aangevers. Lees hoe in de burgerlijke stand.
- Kijk in het bevolkingsregister. Vanaf 1850 hielden gemeenten bij wie waar woonde, met beroep. Meer in het bevolkingsregister.
- Zoek in Leidse bronnen. Erfgoed Leiden en Omstreken bewaart de archieven van de stad. Lees ook ons overzicht van archieven in Zuid-Holland.
- Let op herkomst. Kwam je voorouder van buiten Leiden? Bij de ondertrouw staat vaak waar iemand vandaan kwam. Zie ondertrouw.
Meer oude beroepen
Lees ook
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen laken en saai?
Laken was een zware wollen stof voor nette kleding. Saai was lichter en goedkoper.
Wat deed een kaardenzetter?
Hij werkte met kaarden: het gereedschap waarmee wolvezels uit elkaar werden getrokken en gelijk gelegd, vóór het spinnen.
Werkten vrouwen en kinderen ook in de textiel?
Ja. Duizenden mannen, vrouwen en kinderen werkten in Leiden in de lakenindustrie, vaak thuis. Kinderarbeid hoorde erbij.
Mijn voorouder was wever in Tilburg. Is dat hetzelfde?
Bijna. Tilburg werd later het centrum van de wolindustrie. Tot eind negentiende eeuw werd daar nog veel thuis geweven.
Bronnen
- Leiden cloth, Museum De Lakenhal
- Seven centuries of Leiden cloth, Museum De Lakenhal
- PIE-rapport 30: Wolindustrie, Projectbureau Industrieel Erfgoed
- Het Menselyk Bedryf (1694), Wikipedia (Engels)
- 1795: big changes come in small hats, Textile Research Centre Leiden
Liever laten uitzoeken?
Wij zoeken de beroepen van je voorouders op in echte akten en maken er een gedrukt familieboek van, vanaf €34,50.
Maak een familieboek Betalen pas na je akkoord · drukken pas na jouw akkoord